Το σημαντικότερο όπλο τον Βυζαντινών και κατά κάποιον τρόπο σήμα κατατεθέν αυτών ήταν το γνωστό και μη εξαιρετέο υγρό πυρ. Θεωρείται εφεύρεση του Ελληνοσύρου μηχανικού Καλλίνικου και η ανακάλυψή του τοποθετείται στον 7ο αι μ.Χ. Τα συστατικά του παραμένουν επί της ουσίας άγνωστα, καθώς -όπως έχω ακούσει από καθηγητές μου στο πανεπιστήμιο- οι Βυζαντινοί κράτησαν τη σύσταση του υγρού πυρός επτασφράγιστο μυστικό. Υπάρχουν όμως και αντίθετοι ως προς αυτό επιστήμονες και συγγραφείς, που κάνουν λόγο για γνωστά συστατικά στοιχεία του μείγματος. Όμως η ακριβής σύστασή του παραμένει άγνωστη, αφενός επειδή υπάρχουν θεωρίες για τη σύσταση του υγρού πυρός κι όχι ένα τελικό αποτέλεσμα ερευνών, αφετέρου επειδή τα συστατικά που αναφέρονται ονομαστικά δεν είναι όλα τα συστατικά του μείγματος κι έτσι ακόμα κι αν οι επιστήμονες είναι εύστοχοι στο να τα έχουν βρει, πάλι δεν τα έχουν βρει όλα. Πάμε να δούμε τα περί συστάσεως του υγρού πυρός και το κατά πόσο έμεινε επτασφράγιστο μυστικό στους αιώνες μέσα από πηγές.
Το πρώτο πράγμα που γνωρίζει κανείς σήμερα για τα συστατικά του υγρού πυρός είναι πως δεν τα γνωρίζουμε, καθώς -ως προειπώθηκε στην εισαγωγική παράγραφο- οι Βυζαντινοί κράτησαν τη "συνταγή" τους αυτή επτασφράγιστο μυστικό κι ως εκ τούτου ξεχάστηκε. Αυτή η άποψη παραμένει η επικρατούσα και αναπαράγεται στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα, όπως αυτά του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, από όπου κι έχω αποφοιτήσει.
Ο Παντελής Δ. Καρύκας, στο τεύχος του περιοδικού "ΕΛΛΗΝΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ" με τίτλο "ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ" κάνει λόγο για διαμόρφωση δύο σχολών σχετικά με το θέμα των συστατικών και ακολούθως της παρασκευής του υγρού πυρός, όπου και οι δύο δέχονται πως τα περισσότερα συστατικά του ήταν ήδη γνωστά και είχαν χρησιμοποιηθεί και πρωτύτερα από τον Καλλίνικο. Η πρώτη υποστηρίζει πως ο Καλλίνικος πρόσθεσε το νίτρο στα υπόλοιπα συστατικά του μείγματος, ενώ η δεύτερη πως ο Καλλίνικος πρόσθεσε στο μείγμα τον ασβέστη που έκανε το μείγμα να αυτοαναφλέγεται ερχόμενο σε επαφή με το νερό. Αναφέρει ακόμα ο Καρύκας πως ένα χειρόγραφο του 9ου αιώνα μ.Χ., το οποίο αποτελεί συμπλήρωμα του συγγραφικού έργου του Μάρκου του Γραικού, Έλληνα σοφού του 9ου αιώνα μ.Χ., αναφέρει την δοσολογία για την παρασκευή πυρίτιδας. Συγκεκριμένα απαιτούνται 1 μέρος θείου, 3 μέρη ξυλάνθρακα και 9 μέρη νίτρου. Ακολούθως συμπεραίνει πως οι Βυζαντινοί γνώριζαν την πυρίτιδα πριν τον Καλλίνικο. Μας πληροφορεί πως το μόνο που έκανε ο Καλλίνικος ήταν να προσθέσει το νίτρο στο μείγμα που περιγράψαμε πρωτύτερα, αυξάνοντας δραματικά το βεληνεκές και την αποτελεσματικότητα του υγρού πυρός. Αναφέρει, τέλος, τι πιστεύει η σύγχρονη έρευνα για τα συστατικά του μοναδικού αυτού όπλου. Κατά τη σύγχρονη έρευνα:
- Το υγρό πυρ είχε ως συστατικά του και το νίτρο και τον ασβέστη και το πετρέλαιο.
- Το υγρό πυρ δεν είχε μια συγκεκριμένη σύσταση, αλλά η σύστασή του μεταβαλλόταν ανάλογα με την προβλεπόμενη χρήση του και την εκάστοτε επιμέρους εποχή, η οποία αφορά στην προσβασιμότητα των Βυζαντινών στις αναγκαίες πρώτες ύλες.
Ο Γιώργος Λεονάρδος στο βιβλίο του "Ο τελευταίος Παλαιολόγος" αναφέρεται στα συστατικά του υγρού πυρός και τη χρήση του από... Βενετούς! Ακριβώς! Από Βενετούς. Σύμφωνα με τον Λεονάρδο, η "συνταγή" του υγρού πυρός είχε πάψει να αποτελεί βυζαντινό κρατικό μυστικό, καθώς είχε διαρρεύσει από το Βυζάντιο προς άλλες δυνάμεις από "καλοθελητές" για ένα πουγκί χρυσά φλουριά. Τοποθετεί αυτή τη διάρρευση του μυστικού της σύστασης του υγρού πυρός και την εξωβυζαντινή χρήση του από τους Βενετούς στα τελευταία χρόνια πριν την Άλωση. Περιγράφει το υγρό πυρ ως ένα παχύρρευστο υγρό μείγμα από θειάφι, νάφθα, νίτρο, πίσσα και άλλες εύφλεκτες ουσίες. Αυτό αναφλεγόταν κι εκτοξευόταν μέσω μιας συστοιχίας αντλιών. Το άκρο του σωλήνα εκτόξευσης καλυπτόταν με φύλλα χαλκού για να μην παίρνει φωτιά. Στα καράβια ο σωλήνας αυτός ήταν πάντα στην πλώρη κι περνούσε μέσα από το ανοιχτό στόμα ενός ξύλινου δράκου ή κάποιου άγριου θηρίου για εκφοβισμό του εχθρού.
Βυζαντινά πλοία κατακαίνε αραβικά κάτω από τα τείχη της Βασιλεύουσας
- Η ουσία συνέχιζε να καίει στο νερό και -κατά ορισμένες ερμηνείες- αναφλεγόταν ερχόμενη σε επαφή με το νερό. Μπορούσε να σβηστεί μόνο από ορισμένες ουσίες, όπως η άμμος που έκοβε το οξυγόνο, το δυνατό ξύδι και τα ούρα, πιθανότατα μέσω κάποιας χημικής αντίδρασης.
- Κατά το ίδιο το όνομα "υγρό πυρ" ήταν σε υγρή μορφή
- Στη θάλασσα εκτοξευόταν συνήθως με σίφωνες. Ωστόσο χρησιμοποιούνταν ακόμα κεραμικά δοχεία και βομβίδες γεμισμένες με το υγρό πυρ ή παρόμοιες ουσίες.
- Η εκτόξευσή του συνοδευόταν από "βροντή" (πολύ θόρυβο) και καπνό.
- Η πρώτη θεωρία ήταν ότι το κύριο συστατικό ήταν νιτρικό κάλιο, που ουσιαστικά μας λέει πως το υγρό πυρ ήταν μια πρώιμη μορφή πυρίτιδας. Η θεωρία αυτή προήλθε από την περιγραφή έντονου θορύβου και καπνού κατά την εκτόξευση, καθώς και από την απόσταση όπου μπορούσε να εκτοξευθεί το μείγμα, πράγματα που ερμηνεύτηκαν ως προϊόντα εκρηκτικής αντίδρασης. Η θεωρία αυτή έχει απορριφθεί από περίπου τον 19ο αι, καθώς το νιτρικό κάλιο δεν φαίνεται να έχει χρησιμοποιηθεί για πολεμικούς σκοπούς στην Ευρώπη ή τη Μέση Ανατολή νωρίτερα του 13ου αιώνα και απουσιάζει πλήρως από τα γραπτά έργα των Αράβων, που ήταν οι πλέον εξέχοντες χημικοί του μεσογειακού κόσμου, πριν από αυτήν την περίοδο. Επιπλέον, η φύση του προτεινόμενου μείγματος δεν συμβαδίζει με τα χαρακτηριστικά της διά σίφωνος εκτοξευόμενης ουσίας των βυζαντινών πηγών.
- Η δεύτερη βασίζεται στο γεγονός πως το υγρό πυρ δεν έσβηνε στο νερό -ορισμένες πηγές λένε μάλιστα πως στο νερό έκαιγε εντονότερα- θεώρησε ότι το υγρό πυρ βασιζόταν σε ένα μείγμα με βάση του τη μη εσβεσμένη άσβεστο. Η άσβεστος ήταν γνωστή στους Βυζαντινούς και στους Άραβες, ωστόσο η θεωρία αυτή καταρρίπτεται από λογοτεχνικά και εμπειρικά στοιχεία. Ένα μείγμα βασισμένο στην άσβεστο θα πρέπει να έρθει σε επαφή με νερό για να αναφλεγεί, ενώ τα "Τακτικά" του αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄, του Σοφού, καταγράφουν ότι η ουσία χυνόταν συχνά απευθείας στο κατάστρωμα εχθρικών πλοίων. Ακόμα ο αυτοκράτορας αναφέρει τη χρήση βομβίδων, οπότε ενισχύεται η άποψη ότι η επαφή με νερό δεν ήταν απαραίτητη για να ανάψει η ουσία του υγρού πυρός. Επιπλέον, ο C. Zenghelis διεξήγαγε μια σειρά πειραμάτων που απέδειξαν ότι τ' αποτελέσματα της αντίδρασης της ασβέστου με το νερό θα ήταν αμελητέα υπό πραγματικές συνθήκες στη θάλασσα.
- Μια τρίτη θεωρία, παρόμοια με τη δεύτερη, προτείνει την πιθανότητα ο Καλλίνικος να είχε ανακαλύψει το φωσφορούχο ασβέστιο, το οποίο όταν έλθει σε επαφή με νερό παράγει την εξαιρετικά εύφλεκτη φωσφίνη, που αναφλέγεται αυτόματα. Όμως κι εδώ εκτεταμένα πειράματα απέτυχαν να προσεγγίσουν την περιγραφόμενη ένταση του υγρού πυρός.
1. Παντελής Δ. Καρύκας, ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ, τεύχος 29 του περιοδικού ΕΛΛΗΝΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ, διμηνιαία έκδοση του περιοδικού ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ, σ. 63-79, εκδόσεις ΑΛΣ Α.Ε.
2. Γιώργος Λεονάρδος, Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ, σ. 30-31, εκδόσεις Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ.
